मोरङको पथरीशनिश्चरे–९ मा बस्दै आएका गायक कुमार शिरियस राईको स्वरमा गाउँघरको गन्ध छ, पहाडको सम्झना छ र पूर्वेली समाजको जीवन भोगाइ छ । उनका गीत सुन्दा प्रेम र प्रणय मात्र सुनिँदैन, परदेशीको पीडा, बाल्यकालको सम्झना, माइती–चेलीको सम्बन्ध, हाटबजारको संस्कृति र जीवनको क्षणभंगुरतासमेत अनुभूति गर्न सकिन्छ ।
राईले गाएका पाँच गीतलाई हेर्दा उनको गायन यात्राको एउटा विशेष पक्ष प्रस्ट देखिन्छ, उनी पूर्वेली लोकभाकालाई आधुनिक प्रस्तुति र आफ्नै भावनात्मक स्वरमार्फत श्रोतासम्म पु¥याउने प्रयासमा छन् । उनका गीतमा भोजपुर, धनकुटा, खोटाङ, धरान, इलाम, पाथीभरा, हलेसीजस्ता पूर्वी पहाड र सहरसँग जोडिएका भूगोलहरू आउँछन् । ती स्थान केवल गीतका शब्द होइनन्, पूर्वेली जनजीवन र स्मृतिका प्रतीक बनेर उपस्थित छन् ।
‘ए होनी, ए होनी, संसार के होनी’ गीतमा राईले जीवनको अस्थायित्वलाई लोकलयमा प्रस्तुत गरेका छन् । जन्मेपछि एक दिन मर्नैपर्ने सत्यलाई गीतले सम्झाउँछ । बाल्यकालका साथीभाइ, हाटबजार, मेलापात र बितेका दिन सम्झिँदै गीतले मानिसको जीवनलाई स्मृति र सम्झनाको यात्रासँग जोडेको छ । ‘बाँची रहन्छु झल्को बनी, नभुल्नु है मलाई’ भन्ने भावले मृत्युको अन्तिम सत्यभन्दा पनि मानिसले छाडेर जाने सम्झनालाई महत्व दिन्छ ।
अर्को गीत ‘सावा खोला बगेजस्तै बग्यो यो चोला’ मा पनि जीवनलाई बगिरहेको खोलासँग तुलना गरिएको छ । गाउँघर छाडेर परदेश पुगेको मानिसले मंसिरको धान काट्ने खेत, साथीभाइ, चौतारी, घाँसदाउरा र गोठालो जीवन सम्झन्छ । सावा खोलाको बगाइसँग मानिसको जीवनलाई जोडेर प्रस्तुत गरिएको यो गीत पूर्वेली ग्रामीण जीवनको एउटा भावनात्मक दस्तावेजजस्तै लाग्छ । हाँसो, बोली र भेटघाट आज छ, भोलि के हुन्छ भन्ने अनिश्चितता गीतको मूल भाव बनेको छ ।
राईको अर्को पक्ष भनेको पूर्वेली जुहारी र हाक्पारे शैलीप्रतिको रुचि हो । ‘सोल्टिनी कान्छी जाउँ हिँड घुम्नलाई धरान सहर’ गीतमा पुरुष र महिला स्वरबीचको संवादमार्फत प्रेम, ठट्टा र विवाहसम्मको सामाजिक यात्रालाई रमाइलो ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ । धरानबाट इलाम, पाथीभरा, खाँदबारी, भोजपुर, हलेसी हुँदै गीतले पूर्वी नेपालको सांस्कृतिक भूगोललाई प्रेमको कथासँग जोडेको छ ।
गीतमा ‘बिनायो’, ‘मालिङ्गो’ र ‘कापेरो’जस्ता शब्द आउनु अझ अर्थपूर्ण छ । बिनायो किराती समुदायसँग जोडिएको परम्परागत लोकबाजा हो र मालिङ्गोबाट बनाइने यसको सांस्कृतिक महत्वबारे विभिन्न अध्ययन तथा सामग्रीमा उल्लेख पाइन्छ ।
‘बोकनैमा बुकी फुल्दा आउँला फर्केर’ गीतमा भने परदेशिएको माइती र गाउँमा पर्खिरहेकी चेलीबीचको भावनात्मक संवाद छ । तिहार, सयपत्री, माइतीघर, आमा र साथीसङ्गीका सम्झनाले गीतलाई पारिवारिक वियोगको कथा बनाएको छ । पुरुष स्वरमा परदेशीको पीडा सुनिन्छ भने महिला स्वरमा चेलीको प्रतीक्षा । यसले नेपाली समाजमा वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइले सिर्जना गरेको भावनात्मक दूरीलाई लोकगीतको भाषामा व्यक्त गर्छ ।
‘उकालीमा लहरे वरपिपल’ मा भने प्रेमसँगै पूर्वी पहाडी जीवनको अर्को चित्र आउँछ । धनकुटा, डाँडागाउँ, बिहिबारे हाट, राँके ओभानी र साकेलाजस्ता शब्द र स्थानले गीतलाई स्थानीय स्वाद दिएका छन् । गाईगोठ, घाँस, दाउरा, मेलापात र डाँडाखोला तरेर भेट्न जाने प्रसंगले ग्रामीण जीवन र प्रेमलाई एउटै कथामा बाँधेको छ ।
यसरी पाँचवटै गीतलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा कुमार शिरियस राईको गायकी केवल मनोरञ्जनमा सीमित देखिँदैन । उनका गीतमा पूर्वी नेपालको भूगोल, संस्कृति, सम्बन्ध र सम्झना एकसाथ बोल्छन् । कहिले उनी जीवनको अन्तिम सत्य गाउँछन्, कहिले परदेशीको मन बोलाउँछन्, कहिले सोल्टिनी–सोल्टीको प्रेम संवाद गराउँछन् त कहिले माइती र चेलीबीचको दूरीलाई स्वर दिन्छन् ।
पूर्वेली लोकसंगीतमा हाक्पारे, पालाम, गोठाले, साकेला, ख्यालीलगायत विभिन्न रैथाने भाकाहरूको लामो परम्परा छ । ती भाकामा स्थानीय जीवनका कथा, भावना र सामाजिक सम्बन्धहरू अभिव्यक्त हुँदै आएका छन् । यही परम्पराको स्वाद आफ्ना गीतमा समेट्ने राईको प्रयासले पथरीशनिश्चरेबाट पूर्वेली लोकसंगीतको एउटा स्थानीय स्वर सुनिएको अनुभूति गराउँछ ।
अहिले डिजिटल माध्यमले गीत सुन्ने र सुनाउने तरिका बदलिदिएको छ । यस्तो समयमा स्थानीय कलाकारका सिर्जना केवल मनोरञ्जनका सामग्री नभई आफ्नो ठाउँ, भाषा, संस्कृति र स्मृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउने माध्यम पनि बन्न सक्छन् । कुमार शिरियस राईका गीतमा यही सम्भावनाको झल्को देखिन्छ ।
पथरीशनिश्चरे–९ बाट उठेको उनको स्वरले पूर्वेली पहाडको बाटो, गाउँको चौतारी, हाटबजार, मेलापात, परदेशीको कोठा र माइतीघरको आँगनसम्मलाई गीतमा जोडेको छ । त्यसैले उनका यी पाँच गीतलाई एउटा कलाकारका केही गीतका रूपमा मात्र होइन, पूर्वेली जनजीवनका फरक–फरक भावलाई स्वरमा उतार्ने एउटा सांगीतिक यात्राका रूपमा पनि सुन्न सकिन्छ ।
